Không phải phân đen nào cũng là chảy máu. Sắt, một số thuốc dạ dày và vài loại thức ăn cũng làm đen. Nhưng cách phân biệt không phải là ngồi đoán — nó có vài dấu hiệu, và một quy tắc an toàn.
Phân đen lúc nào là do máu
- Khi nó đen sệt, dính, bóng như hắc ín
- Và có mùi rất khó chịu khác hẳn bình thường
- Kiểu phân đen này gợi ý máu từ đường tiêu hoá trên
- Và nó cần được khám ngay
- Mục thứ hai là dấu hiệu mà ai đã gặp đều nhớ
Mục đầu và mục thứ hai đi cùng nhau, và một mình mỗi mục thì kém tin hơn.
Những gì làm phân đen mà không phải máu
- Viên sắt là nguyên nhân hay gặp nhất
- Sau đó là một số thuốc dạ dày chứa bismuth
- Và vài loại thức ăn sẫm màu như tiết, mực, hoặc lượng lớn quả sẫm màu
- Những trường hợp này phân đen nhưng thường không sệt dính
- Và không có mùi đặc biệt
Hai mục cuối là điểm phân biệt, và chúng là thứ đáng để ý nhất.
Làm sao phân biệt cho chắc
- Không có cách nào tự phân biệt cho chắc ở nhà
- Có dấu hiệu gợi ý, nhưng dấu hiệu không phải là bằng chứng
- Quy tắc an toàn là: đang không dùng sắt hay thuốc nào giải thích được mà thấy phân đen thì đi khám
- Cơ sở y tế có cách kiểm mà mình không có
- Mục đầu là điều cần thừa nhận trước
Mục thứ ba là quy tắc gọn nhất, và nó thay cho mọi phép đoán.
Nếu đang uống viên sắt mà thấy phân đen thì sao
- Vẫn nên nói với bác sĩ
- Nhất là khi kèm mệt, chóng mặt, đau bụng
- Hoặc phân đen sệt dính khác với những ngày trước
- Đừng mặc định là do sắt rồi bỏ qua
- Mục thứ ba là dấu hiệu quan trọng nhất
Mục cuối là sai lầm hay gặp, và nó nguy chính vì nghe rất hợp lý.
Về mùi và độ dính
- Phân đen do máu thường dính, khó dội, và mùi rất khó chịu kiểu riêng
- Phân đen do sắt hoặc thức ăn thường vẫn giữ tính chất bình thường
- Đây là hai dấu hiệu dễ nhận nhất mà không cần dụng cụ gì
- Nhưng chúng là gợi ý, không phải kết luận
- Mục thứ tư là ranh giới phải giữ
Mục thứ ba là lý do bài này nói ra chúng, và biết còn hơn không biết gì.
Về viên sắt và thuốc bổ máu
- Sắt làm phân sẫm màu và đó là chuyện đã biết trước
- Nếu bác sĩ đã dặn thì đó là điều bình thường
- Nhưng người đang thiếu máu lại chính là người cần cảnh giác với chảy máu
- Nên hai chuyện này rất dễ che nhau, và đó là chỗ nguy
- Mục thứ ba là nghịch lý cần biết
Mục cuối là lý do phải nói với bác sĩ dù đang uống sắt, và nó là ý quan trọng nhất trong bài.
Về thức ăn sẫm màu
- Ăn tiết canh, tiết luộc, mực có mực đen, hoặc nhiều quả sẫm màu đều có thể làm phân sẫm
- Loại này thường chỉ kéo dài một hai lần rồi hết
- Nếu nhớ được hôm trước ăn gì thì đó là thông tin có ích
- Không nhớ được thì đừng cố suy ra, cứ đi khám
- Mục thứ hai là điểm khác biệt về thời gian
Mục cuối là cách xử lý khi không chắc, và nó nhất quán với quy tắc của bài.
Về việc ghi lại hoặc chụp ảnh
- Nghe hơi ngại nhưng đây là thông tin thật sự có ích cho người khám
- Nếu không muốn chụp thì mô tả bằng lời: màu, độ sệt, có dính không, mùi thế nào
- Ghi luôn ngày giờ và mấy lần
- Mô tả cụ thể tốt hơn nhiều so với nói phân đen
- Mục thứ hai là phương án cho người ngại
Mục cuối là lý do nên chịu khó, và nó rút ngắn hẳn phần hỏi đáp khi khám.
Về phân đen kèm đau bụng hoặc mệt
- Kèm đau vùng bụng trên, mệt bất thường, hoặc chóng mặt thì mức gấp tăng hẳn
- Lúc đó đừng ngồi phân tích màu sắc nữa
- Những dấu hiệu này nói về lượng máu đã mất
- Và chúng đáng tin hơn việc quan sát phân
- Mục thứ hai là việc phải dừng lại
Mục thứ tư là lý do, và nó là nguyên tắc chung của cả chuyên mục.
Về việc đừng tự thử bằng cách ngưng thuốc rồi xem
- Có người nghĩ sẽ ngưng sắt vài ngày xem phân có hết đen không
- Cách này vừa mất thời gian vừa có thể làm gián đoạn điều trị
- Đừng tự ngưng bất cứ thuốc nào để làm phép thử
- Hỏi bác sĩ thì họ trả lời được trong một câu
- Mục thứ hai là hai cái hại cùng lúc
Mục cuối là lối ra, và nó nhanh hơn mọi phép thử tự nghĩ ra.
Về người đang dùng thuốc chống đông
- Ở nhóm này thì phân đen phải được coi là chảy máu cho tới khi có kết luận khác
- Đi khám ngay, không chờ tới hôm sau xem còn không
- Và không tự ngưng thuốc chống đông
- Mang theo tên thuốc đang dùng
- Mục đầu là quy ước an toàn của nhóm này
Mục thứ ba là nguyên tắc không đổi, và nó lặp lại ở mọi bài có nhóm này.
Ba câu khi thấy máu
- Máu chảy ở đâu ra
- Chảy bao nhiêu và trong bao lâu
- Vì sao lần này lại chảy
- Phân đen là trường hợp câu đầu tiên khó trả lời nhất, vì không nhìn thấy máu
- Nên phải dựa vào tính chất phân và các dấu hiệu toàn thân thay cho mắt nhìn
Hai mục cuối là lý do bài này cần thiết, và nó là chỗ ba câu kia không dùng thẳng được.
Làm gì trong mười phút đầu
- Nhớ lại có đang uống sắt hoặc thuốc dạ dày nào không
- Nhớ lại hôm qua ăn gì có màu sẫm không
- Xem phân có sệt dính và mùi khác thường không
- Kiểm xem có mệt, chóng mặt, hoặc đau bụng đi kèm không
- Không giải thích được bằng thuốc hay thức ăn, hoặc có dấu hiệu đi kèm — thì đi
Dòng cuối là quy tắc quyết định, và bốn dòng trên chỉ để trả lời đúng dòng đó.
Đi cấp cứu ngay, đừng chờ
- Phân đen sệt như hắc ín và không có thuốc hay thức ăn nào giải thích được
- Kèm chóng mặt, choáng, da tái, tim đập nhanh, hoặc lơ mơ
- Kèm nôn ra máu hoặc nôn ra thứ màu như bã cà phê
- Đang dùng thuốc chống đông hoặc có bệnh gan
- Không rõ mình có thuộc trường hợp nào ở trên — thì đi
Dòng đầu là kết luận của cả bài, gói thành một câu dùng được ngay tại nhà vệ sinh.
Câu hỏi thường gặp
Phân đen lúc nào là do máu?
Khi nó đen sệt, dính, bóng như hắc ín và có mùi rất khó chịu khác hẳn bình thường. Kiểu phân đen này gợi ý máu từ đường tiêu hoá trên, và nó cần được khám ngay.
Những gì làm phân đen mà không phải máu?
Viên sắt là nguyên nhân hay gặp nhất, sau đó là một số thuốc dạ dày chứa bismuth, và vài loại thức ăn sẫm màu như tiết, mực, hoặc lượng lớn quả sẫm màu. Những trường hợp này phân đen nhưng thường không sệt dính và không có mùi đặc biệt.
Làm sao phân biệt cho chắc?
Không có cách nào tự phân biệt cho chắc ở nhà. Có dấu hiệu gợi ý, nhưng quy tắc an toàn là: đang không dùng sắt hay thuốc nào giải thích được mà thấy phân đen thì đi khám.
Nếu đang uống viên sắt mà thấy phân đen thì sao?
Vẫn nên nói với bác sĩ, nhất là khi kèm mệt, chóng mặt, đau bụng, hoặc phân đen sệt dính khác với những ngày trước. Đừng mặc định là do sắt rồi bỏ qua.